Họ Lê, chữ Hán viết là 黎 - một trong những dòng họ lớn của người Việt, đồng thời hiện diện ở cộng đồng người Hán và nhiều dân tộc khác như Hoa, Dao, Hồi, Miêu (H’Mông), Mường, Tráng… Dòng họ này cũng xuất hiện ở nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ như Trung Quốc, Hàn Quốc, Triều Tiên, Đài Loan, Nhật Bản… Tại Việt Nam, họ Lê đứng thứ ba về độ phổ biến, sau họ Nguyễn và họ Trần, chiếm gần 10% dân số. Từ triều đại trị vì đến những nhân vật gắn liền với các dấu son lịch sử, họ Lê đã trở thành một phần không thể thiếu trong ký ức và bản sắc văn hóa của người Việt.
Đây là một trong những họ thuần Việt lâu đời, có mặt từ thời vua Bàn Cổ và được ghi nhận trong nhiều tài liệu gia phả. Theo gia phả Lê - Bối Khê ở Thanh Oai, Hà Nội, thủy tổ của chi họ này là Quận công Lê Phúc An, dòng họ mang danh “Thi thư thế trạch - võ văn thế thất”, lưu giữ nhiều di sản văn hóa, gia phả hàn lâm ghi chép chi tiết về các thế hệ hiển đạt. Từ các triều đại Tiền Lê và Hậu Lê, dòng họ này đã góp phần quan trọng trong lịch sử dựng nước, lập quốc và văn hóa Việt Nam. Các chi phái họ Lê khắp đất nước như chi Bối Khê đều xuất phát từ gốc rễ lịch sử này, thể hiện truyền thống thuần Việt và trường tồn qua các thế hệ.
Họ Lê là dòng họ danh giá trong lịch sử Việt Nam, gắn liền với các triều đại lập quốc và trị nước. Vua Lê Đại Hành (Lê Hoàn) là người sáng lập nhà Tiền Lê, trị vì Đại Cồ Việt từ năm 980 đến năm 1005. Ông xuất thân từ gia đình võ tướng, từng giúp Nam Việt Vương Đinh Liễn và nhiếp chính cho vua Đinh Toàn khi còn nhỏ. Trước nguy cơ quân Tống xâm lược, Thái hậu Dương thị trao ngôi vua cho Lê Hoàn, nhờ đó ông vừa thống nhất nội bộ vừa chống giặc phương Bắc, củng cố cơ cấu chính quyền, chia phủ lộ, châu, lập quan chức và tạo nền tảng cho một quốc gia tự chủ lâu dài.
Hơn ba thế kỷ sau, Thái Tổ Cao Hoàng đế Lê Lợi nối tiếp truyền thống vẻ vang của họ Lê, lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh xâm lược (1418 - 1428), giành lại độc lập cho Đại Việt. Lê Lợi là nhà lãnh đạo chiến lược quân sự và chính trị tài ba, dựa vào sức mạnh nhân dân, vận dụng chiến thuật "vây thành diệt viện" kết hợp mưu lược phân hóa địch. Sau khi chiến thắng, ông lên ngôi hoàng đế, khai mở vương triều Hậu Lê, thiết lập luật lệ, lễ nhạc, khoa cử, tổ chức chính quyền, mở trường học, khẳng định tầm vóc và ảnh hưởng lâu dài của dòng họ Lê trên đất nước.
Họ Lê là một dòng họ hiển hách trong lịch sử Việt Nam, hai lần giữ ngôi cao: Nhà Tiền Lê và Hậu Lê, tổng cộng 399 năm. Trong suốt dòng chảy lịch sử, họ này đã sinh ra những nhân vật tầm vóc như vua chúa hoàng thất, tướng lĩnh, chính khách, học giả... Từ các vị vua Lê Hoàn, Lê Lợi, Lê Nguyên Long, Lê Bang Cơ, Lê Tư Thành, Lê Tranh; đến danh tướng Lê Lai, Tả quân Lê Văn Duyệt, Đại tướng Lê Trọng Tấn, Đại tướng Lê Văn Dũng, Thiếu tướng Lê Mã Lương; các Tổng bí thư, Chủ tịch nước hiện đại như Lê Hồng Phong, Lê Duẩn, Lê Khả Phiêu, Lê Đức Anh; các học giả, danh y, nhà sử học như Lê Quý Đôn, Lê Đức Thọ, Lê Văn Hưu, Lê Khả Kế, Lê Hữu Trác, Lê Dung... Năm 2013, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã xếp Lê Hoàn và Lê Lợi vào danh sách 14 vị anh hùng tiêu biểu của Việt Nam theo thứ tự thời gian.
Điều làm họ Lê trở nên đặc biệt là tính hiền lương xuyên suốt các thế hệ. Khác với nhiều dòng họ dễ bị xáo trộn vì những biến cố chính trị, họ Lê luôn giữ được sự ổn định, đồng thời phát triển truyền thống học vấn, văn hóa và cống hiến lâu dài cho đất nước. Các vị vua Lê luôn biết giữ cân bằng giữa quyền lực và đạo đức, tránh những tranh giành nội bộ đẫm máu, tạo cơ hội cho nhân tài phát triển. Truyền thống hiền lương này tiếp tục lan tỏa qua các thế hệ, những người nối tiếp di sản bằng trí tuệ, đạo đức và cống hiến cho đất nước.
Nhờ tính cách hòa hợp và trung hậu, họ Lê vừa duy trì ổn định, phát triển, vừa tạo nên một dòng họ giữ ngôi cao và nuôi dưỡng hiền tài. Dòng họ ấy đến nay vẫn hiển hách biết bao, trải qua những thăng trầm lịch sử, cuối cùng đã trở thành một phần không thể thiếu của văn hóa và bản sắc dân tộc, để lại di sản quý báu cho các thế hệ mai sau.
